Ba năm trước mình mở tài khoản chứng khoán với đúng tâm thế của một thằng nghĩ mình sắp giàu tới nơi. Giờ ngồi nhìn lại, mình không giàu hơn bao nhiêu nhưng "học phí" thì đóng đủ cho cả một khóa học đời. Viết bài này không phải để dạy ai, mà để mấy ae mới vào nghề đỡ phải trả đúng những khoản học phí ngu ngốc giống mình. Đọc xong mà tránh được một cái thôi là mình thấy đáng rồi.

Sai lầm đầu tiên, kinh điển nhất: mình múc đúng đỉnh 2021 vì FOMO. Lúc đó thị trường tăng điên đảo, mở app lên là xanh lè, ông anh đồng nghiệp khoe lãi 30% trong hai tuần, thằng bạn cấp 3 đổi xe máy mới nhờ con cổ phiếu nào đó. Mình ngồi yên mà thấy như đang bị bỏ lại. Thế là cuối sóng, khi VN-Index lập đỉnh, mình dồn tiền tiết kiệm hai năm vào đu đỉnh một loạt mã nóng. Đúng nghĩa đen là mua đúng cái ngày cao nhất. Sau đó thị trường quay đầu, và mình thì gồng từ đỉnh xuống đáy, mặt xanh như tàu lá.

Cái ngu thứ hai khiến mình mất nhiều tiền nhất: mình không hề có stoploss. Mã giảm 10% mình bảo "điều chỉnh tí thôi". Giảm 20% mình bảo "nó sẽ hồi". Giảm 40-50% thì mình chuyển sang giai đoạn từ chối hiện thực, kiểu "lỗ trên giấy chưa phải lỗ thật". Mình ôm hàng, không dám nhìn tài khoản, tự ru ngủ rằng cứ giữ lâu kiểu gì cũng về bờ. Thực tế? Có mã không bao giờ về lại giá mình mua, tới giờ vẫn nằm đó như cái bia mộ nhắc nhở. Cắt lỗ sớm đau một lần, gồng lỗ đau dai dẳng cả năm.

Sai lầm thứ ba: nghe tip cổ phiếu trong group Telegram. Mình vào một cái room "kèo thơm phím hàng", admin chém gió như thánh, ngày nào cũng có người khoe lãi (sau này mới hiểu toàn ảnh chế). Họ hô một con penny, mình múc theo, hai hôm đầu tăng thật, mình sướng rơn tưởng tìm được chân ái. Đến ngày thứ ba con hàng sập sàn liên tục, mình mới hiểu mình chính là cái "thanh khoản" để đội lái xả hàng. Pump and dump đúng bài, và mình là con cá nhỏ nhất trong cái ao đó.

Sai lầm thứ tư, suýt nữa thì cho mình bay màu hẳn: over-leverage, dùng margin. Mình nghĩ rất đơn giản, đòn bẩy gấp đôi thì lãi gấp đôi. Mình quên mất là lỗ cũng gấp đôi. Đến crash 2022, danh mục đỏ lòm, công ty chứng khoán gọi điện nhắc bổ sung tiền, mình đứng trước nguy cơ margin call cháy sạch tài khoản. Mấy đêm đó mình mất ngủ thật sự, vừa chạy vạy nạp thêm tiền vừa cầu trời thị trường ngừng rơi. Đòn bẩy không nhân đôi lợi nhuận của bạn, nó nhân đôi tốc độ bạn ra đảo.

Thứ năm, nghe hơi xấu hổ nhưng phải thừa nhận: suốt năm đầu mình chưa từng đọc một cái báo cáo tài chính nào trước khi mua. Mình mua vì cái tên quen, vì thấy nó hay được nhắc trên báo, vì "ai cũng nói mã này ngon". Mình không biết doanh nghiệp đó làm ăn lãi hay lỗ, nợ vay bao nhiêu, dòng tiền ra sao. Mua cổ phiếu mà không biết mình đang sở hữu cái gì thì khác gì cá độ. Ít nhất cá độ còn biết mình đặt vào đội nào.

Sai lầm thứ sáu thuộc về tâm lý, và nó tinh vi hơn: mình bán sớm mã tốt, ôm chặt mã xấu. Mã nào vừa tăng 20% là mình chốt lời ngay vì sợ mất, kết quả là cắt mất con đáng lẽ x2 x3. Còn mã lỗ 50% thì mình giữ khư khư vì không nỡ thừa nhận mình sai. Nghĩa là mình tự tay cắt hết hoa và tưới nước cho cỏ dại. Đáng lẽ phải làm ngược lại: để lãi chạy, cắt lỗ nhanh.

Sai lầm cuối: mình bỏ hết trứng vào một giỏ. Danh mục chỉ có 2-3 mã, dồn toàn lực vì tự tin thái quá. Chỉ cần một con sập là kéo nguyên cái port chìm theo, không có gì đỡ. Lúc đó mình mới thấm câu phân bổ rủi ro mà ai cũng nói nhưng mình từng nghĩ là lý thuyết suông.

Vậy mình đã thay đổi gì, thật sự, chứ không phải nói cho hay? Một, mình đặt mức cắt lỗ ngay khi mua và tuân thủ như luật, không thương lượng với bản thân nữa. Hai, mình bỏ hết group phím hàng, chỉ giữ lại nguồn nào chịu show luận điểm và số liệu. Ba, mình bỏ margin gần như hoàn toàn, chỉ đầu tư bằng tiền nhàn rỗi thật sự mất cũng không ảnh hưởng cuộc sống. Bốn, mình ép mình đọc ít nhất báo cáo tài chính bốn quý gần nhất trước khi xuống tiền, dù chán cỡ nào. Năm, mình chia danh mục ra nhiều mã và chấp nhận lãi chậm mà ngủ ngon. Sáu, quan trọng nhất, mình hạ kỳ vọng xuống: thị trường không phải máy ATM, và mình không phải thiên tài.

Ba năm, mình không thắng đậm, nhưng mình còn ở lại cuộc chơi và không còn run tay mỗi lần bảng điện đỏ. Với mình bây giờ, sống sót và kỷ luật đã là một dạng chiến thắng rồi. Ae nào đang đu đỉnh hay đang gồng lỗ, bình tĩnh, ai cũng từng ngu như mình thôi. Chỉ là đừng ngu hai lần cùng một kiểu.